مشکلات و معظلات شهری

بستر رودخانه شهرچای با عرض متغیر و عبور از قلب کلان‌شهر ارومیه، در حال حاضر در بیش از ۹۰ درصد ایام سال بلااستفاده مانده است. تبدیل این فضای رها شده به یک زیرساخت چندمنظوره، می‌تواند چهار بحران اساسی ارومیه یعنی ترافیک، کمبود پارکینگ، فقدان فضاهای تفریحی آبی و گردوغبار شهری را به طور همزمان حل کند.

۱. شریان ارتباطی غرب به شرق (خیابان ریلی/جاده‌ای کم‌سطح)

بستر رودخانه به دلیل عدم تلاقی با تقاطع‌های هم‌سطح شهری، بهترین فرصت برای احداث یک بزرگراه کم‌سطح (Low-level Expressway) یا مسیر تراموا است.

• ارزش افزوده: ایجاد یک مسیر بدون چراغ‌قرمز که غرب ارومیه (مناطق بالادست) را در کمترین زمان به شرق شهر متصل می‌کند. این کار بار ترافیکی بلوارهای ساحلی و خیابان‌های موازی را به شدت کاهش می‌دهد.

۲. نهضت پارکینگ‌سازی در قلب شهر

یکی از معضلات اصلی ارومیه، نبود پارکینگ در حاشیه رودخانه و مراکز خرید همجوار است.

• ارزش افزوده: با استفاده از حاشیه بستر رودخانه و طراحی سازه‌های بتنی مقاوم در برابر سیلاب، می‌توان پارکینگ‌های طبقاتی نیمه‌مدفون یا طولی ایجاد کرد. این کار نه‌تنها درآمد پایدار برای شهرداری دارد، بلکه گره ترافیکی خیابان‌های اطراف را باز می‌کند.

۳. ایجاد آب‌بند هوشمند و دریاچه مصنوعی دائمی

با احداث یک یا چند آب‌بند لاستیکی (Rubber Dam) یا دریچه‌ای در مقاطع مناسب، می‌توان جریان آب را مدیریت کرد.

• جریان حداقل: به جای رهاسازی خشک، می‌توان با مدیریت خروجی سد شهرچای، یک جریان دائمی و حداقلی در وسط رودخانه حفظ کرد.
• تفریحات آبی: ایجاد یک دریاچه مصنوعی برای قایق‌رانی، ماهی‌گیری تفریحی و ورزش‌های آبی. این دریاچه می‌تواند میکروکلیمای شهر را تلطیف کرده و به عنوان یک آهنربای گردشگری، هتل‌ها و رستوران‌های اطراف را رونق ببخشد.

۴. منطقه ویژه پیاده‌راه و گردشگری (Riverwalk)

در کنار مسیر خودرویی، ایجاد مسیرهای پیاده‌روی مدرن و لاین‌های دوچرخه‌سواری در تراس‌های مختلف بستر رودخانه، شهرچای را به «نماد مدرنیته ارومیه» تبدیل می‌کند.

---

جدول تحلیل منافع اقتصادی و اجتماعی طرح

بخش طرح	کارکرد اصلی	ارزش افزوده برای شهروندان
خیابان بستر رودخانه	دسترسی سریع غرب به شرق	حذف ترافیک و کاهش مصرف سوخت
آب‌بند و دریاچه	گردشگری و قایق‌رانی	تلطیف هوا و ایجاد نشاط اجتماعی
پارکینگ‌های حاشیه	ساماندهی خودروها	حذف پارک دوبله در بلوارهای ساحلی
جریان دائمی آب	زیبایی بصری و محیط زیست	مهار گرد و غبار بستر خشک رودخانه

مقدمه: ارومیه دیگر آن شهر آرام با باغ‌های محصور نیست. امروز، صدای بوق ممتد خودروها در خیابان‌های «کاشانی» و «امام»، جایگزین آوازهای قدیمی شده است. کلان‌شهری که دروازه ارتباط با اروپا تلقی می‌شود، در چنبره ترافیکی گرفتار شده که راه گریز آن نه در تعریض خیابان‌ها، بلکه در اعماق زمین و روی ریل‌های فولادی نهفته است.

یادداشت تحلیلی: در دهه اخیر، کلان‌شهر ارومیه به عنوان قطب اداری و اقتصادی شمال‌غرب کشور، رشدی شتابان را در ابعاد جمعیتی و کالبدی تجربه کرده است. اما نگاهی به وضعیت معابر شهری نشان می‌دهد که زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی همپای این توسعه پیش نرفته‌اند. امروزه، گره‌های کور ترافیکی در هسته مرکزی شهر، دیگر تنها یک معضل رفاهی نیستند، بلکه به بن‌بستی در مسیر توسعه پایدار شهر بدل گشته‌اند.

احداث شبکه قطار شهری (مترو) در ارومیه از سه منظر حیاتی غیرقابل چشم‌پوشی است:

1. مدیریت بحران انرژی و زمان: جابه‌جایی انبوه مسافر از طریق ریل، تنها راهکار علمی برای پایان دادن به اتلاف هزاران لیتر سوخت و میلیون‌ها ساعت وقت شهروندان در ترافیک‌های فرسایشی خیابان‌های امام، کاشانی و مدنی است.
2. پدافند غیرعامل و سلامت محیط زیست: با توجه به وضعیت حساس زیست‌محیطی منطقه، انتقال بار ترافیکی به زیرِ زمین، مؤثرترین گام در کاهش آلاینده‌های جوی و کاهش فشار بر بافت تاریخی و متراکم شهر است.
3. تحقق عدالت در خدمات شهری: مترو به عنوان نماد حمل‌ونقل مدرن، دسترسی سریع و ارزان را برای ساکنان مناطق کم‌برخوردار و شهرک‌های اقماری به مراکز اصلی شهر فراهم کرده و به شکاف طبقاتی در بهره‌مندی از امکانات شهری پایان می‌دهد.

نتیجه‌گیری: در پایان باید تاکید کرد که هزینه‌های احداث مترو در نگاه نخست گزاف به نظر می‌رسد، اما این یک «هزینه» نیست، بلکه یک «سرمایه‌گذاری استراتژیک» است. تعلل در آغاز این پروژه، هزینه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی جبران‌ناپذیری را در آینده‌ای نزدیک به بودجه عمومی و سلامت روان شهروندان ارومیه تحمیل خواهد کرد.